Schorsing verleend: CPAS Hamois mocht verplichte opties voor energierenovatie niet zonder voorafgaande waarschuwing uitsluiten bij beoordeling BAFO's – gelijkheids- en transparantiebeginsel geschonden doordat inschrijvers niet tijdig wisten dat opties buiten beschouwing zouden worden gelaten
De Raad van State schorste bij uiterst dringende noodzakelijkheid de gunning door het CPAS van Hamois van een overheidsopdracht voor werken (energetische renovatie van zes aangepaste woningen) aan SRL Denis, omdat het CPAS na de onderhandelingen en de indiening van de BAFO's had beslist de drie door het bestek opgelegde opties (drievoudige beglazing, bio-sourced isolatie en enkelvoudige ventilatie) niet te lichten en buiten beschouwing te laten bij de vergelijking van de offertes, zonder de inschrijvers hiervan vooraf in kennis te stellen — waardoor het gelijkheids- en transparantiebeginsel werden geschonden, aangezien deze keuze het klassement wijzigde en RENO.ENERGY bij inachtneming van de opties als eerste zou zijn gerangschikt.
Wat gebeurde er?
Het CPAS van Hamois lanceerde op 13 december 2024 een overheidsopdracht voor werken via een onderhandelingsprocedure met voorafgaande mededinging voor de energetische renovatie van zes aangepaste woningen in de rue d'Achet 11 te Hamois. Het bestek voorzag twee gunningscriteria: prijs (70 punten) en uitvoeringstermijn (30 punten). Het bestek bevatte onder punt I.13 drie verplichte opties (geformuleerd als 'options exigées' overeenkomstig artikel 56, §2, tweede lid van de wet): plaatsing van drievoudige beglazing (als alternatief voor dubbele beglazing), isolatie met bio-sourced materialen (als alternatief voor EPS-panelen), en enkelvoudige ventilatie (als alternatief voor dubbele-stroomventilatie). Drie inschrijvers dienden een initiële offerte in: Denis SPRL, RENO.ENERGY SA en Kaiser Construct SA. Op 9 april 2025 werd een BAFO (best and final offer) opgevraagd, in te dienen tegen 25 juni 2025. Twee inschrijvers dienden een verbeterde offerte in: Denis en RENO.ENERGY. Na de onderhandelingen en de indiening van de BAFO's besliste het CPAS de drie verplichte opties niet te lichten en buiten beschouwing te laten bij de beoordeling. Deze beslissing werd gemotiveerd met technische en economische argumenten: dubbele beglazing werd verkozen boven drievoudige (goedkoper, lichter, voldoende prestatie), EPS-panelen boven bio-sourced isolatie (goedkoper, eenvoudiger), en dubbele-stroomventilatie boven enkelvoudige (betere energieprestatie ondanks hogere installatiekosten). De financiële directrice f.f. had in haar wettigheidsadvies evenwel een voorbehoud gemaakt en opgemerkt dat de drie 'opties' eigenlijk als 'varianten' moesten worden geherkwalificeerd. De offertes werden vergeleken zonder opties. De scores waren: Denis 98, RENO.ENERGY 96, Kaiser 61. Op 10 juli 2025 (beraadslaging van 7 juli) gunde het CPAS de opdracht aan Denis voor 486.909,05 EUR exclusief btw. RENO.ENERGY werd op 28 augustus 2025 in kennis gesteld. De prijsvergelijking toonde dat de rangorde zou omkeren bij inachtneming van de opties: Denis had hogere optieprijzen (184.486,95 EUR btw exclusief) dan RENO.ENERGY (87.676,57 EUR), waardoor de totaalprijs met opties lager uitviel voor RENO.ENERGY (520.330,34 EUR) dan voor Denis (534.052,85 EUR). RENO.ENERGY had bovendien het maximum behaald op het criterium uitvoeringstermijn (30 punten). De Raad van State onderzocht het tweede middel (het eerste werd niet onderzocht). De Raad stelde vast dat de 'opties' in werkelijkheid varianten waren in de zin van artikel 2, 53° van de wet van 17 juni 2016. Of het nu varianten of opties betrof, de aanbestedende overheid mocht ze niet zonder voorafgaande waarschuwing buiten beschouwing laten na de onderhandelingen en de BAFO's. Het feit dat de aanbestedende overheid nooit verplicht is een optie te lichten (artikel 56, §4), betekent niet dat zij verplichte opties bij de vergelijking van de offertes mag uitsluiten op eender welk moment en op eender welke wijze, met miskenning van het gelijkheids- en transparantiebeginsel. Om willekeur te vermijden moest het CPAS ofwel in de opdrachtdocumenten duidelijk aangeven dat het een systeem van 'afsplitsbare' opties hanteerde, ofwel de inschrijvers tijdens de onderhandelingen waarschuwen dat de opties niet in aanmerking zouden worden genomen bij de beoordeling. RENO.ENERGY stelde onbetwist dat zij, indien zij dit had geweten, haar offerte zonder opties had kunnen aanscherpen of het CPAS had kunnen overtuigen de opties te behouden. De budgettaire argumenten van het CPAS hielden bovendien geen stand: de begrotingswijziging van 15 mei 2025 voorzag 567.735,63 EUR, voldoende voor de opdracht met opties inbegrepen. Het tweede middel was ernstig. De belangenafweging viel in het voordeel van de schorsing uit: het CPAS identificeerde geen negatieve gevolgen. De schorsing van de gunningsbeslissing werd bevolen. Kosten gereserveerd.
Waarom doet dit ertoe?
Dit arrest verduidelijkt de grenzen van de vrijheid van de aanbestedende overheid om verplichte opties al dan niet te lichten bij de gunning. Drie kernpunten. Ten eerste: het feit dat de aanbestedende overheid nooit verplicht is een optie te lichten (artikel 56, §4 wet 2016) geeft haar niet het recht om verplichte opties op eender welk moment en zonder voorafgaande waarschuwing buiten beschouwing te laten bij de vergelijking van de offertes. Dit zou het gelijkheids- en transparantiebeginsel schenden en de aanbestedende overheid in staat stellen het klassement willekeurig te beïnvloeden. Ten tweede: wanneer de aanbestedende overheid beslist opties niet in aanmerking te nemen, moet zij dit ofwel vooraf in de opdrachtdocumenten vermelden (systeem van 'afsplitsbare' opties), ofwel de inschrijvers hiervan tijdens de onderhandelingen verwittigen vóór het indienen van de BAFO's, zodat zij hun offerte met kennis van zaken kunnen aanpassen. Ten derde: in een onderhandelingsprocedure is artikel 87, §1 KB 2017 (enig classificatiesysteem) niet van toepassing, maar het gelijkheids- en transparantiebeginsel (artikel 4 wet 2016) gelden onverminderd.
De les
Als aanbestedende overheid: als je verplichte opties opneemt in het bestek maar overweegt deze bij de gunning niet te lichten, maak dit dan vooraf duidelijk — hetzij in de opdrachtdocumenten via een systeem van afsplitsbare opties, hetzij tijdens de onderhandelingen vóór de indiening van de BAFO's. Neem niet na de BAFO's de beslissing om verplichte opties buiten beschouwing te laten zonder de inschrijvers hiervan vooraf te verwittigen — dit riskeert het gelijkheids- en transparantiebeginsel te schenden, zeker wanneer de keuze het klassement beïnvloedt. Als inschrijver: controleer of het bestek de mogelijkheid voorziet om opties afzonderlijk te beoordelen of uit te sluiten, en vraag hierover verduidelijking tijdens de onderhandelingen.
Stel jezelf de vraag
Als aanbestedende overheid: heb je verplichte opties opgenomen in het bestek? Overweeg je deze niet te lichten? Heb je de inschrijvers hiervan vooraf in kennis gesteld, hetzij in de opdrachtdocumenten hetzij tijdens de onderhandelingen? Zou de uitsluiting van opties het klassement kunnen wijzigen? Als inschrijver: ben je op de hoogte van de mogelijkheid dat de aanbestedende overheid verplichte opties niet licht? Heb je je offerte geoptimaliseerd voor het scenario met én zonder opties?
Over deze databank
De Raad van State is het hoogste administratieve rechtscollege in België. Bij geschillen over overheidsopdrachten — van de gunning van een contract tot de uitsluiting van een inschrijver — is het de Raad van State die in laatste instantie oordeelt. De arresten in deze databank zijn door TenderWolf samengevat in begrijpelijke taal, met concrete lessen voor inschrijvers en aanbestedende overheden. Bekijk alle arresten →